Ξημέρωμα Πρωτομαγιάς 1944. Στο Σκοπευτήριο Καισαριανής δεν αντηχούν εργατικά συνθήματα· αντηχούν ριπές. Διακόσιοι πολιτικοί κρατούμενοι, μεταφερμένοι από το Στρατόπεδο Χαϊδαρίου, εκτελούνται σε εικοσάδες. Όχι επειδή δικάστηκαν. Όχι επειδή αποδείχθηκε ατομική ευθύνη. Αλλά επειδή η ναζιστική διοίκηση αποφάσισε να «ανταποδώσει» τον θάνατο ενός Γερμανού στρατηγού με τη μαζική θανάτωση ομήρων.
Η ανακοίνωση των κατοχικών αρχών ήταν ψυχρή, σχεδόν τεχνοκρατική. Αντίποινα. Αναλογία αίματος. Τόσοι για έναν. Μια αριθμητική της φρίκης που εφαρμόστηκε συστηματικά σε ολόκληρη την κατεχόμενη Ευρώπη. Στην Ελλάδα, όπου το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο είχε ριζώσει σε πόλεις και χωριά, η πολιτική των συλλογικών εκτελέσεων έγινε εργαλείο τρομοκράτησης ενός ολόκληρου λαού.
Οι 200 της Καισαριανής δεν ήταν «τυχαίοι». Ήταν ήδη φακελωμένοι. Πολλοί είχαν συλληφθεί από τη δικτατορία Μεταξά ως μέλη ή στελέχη του Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας. Όταν οι Γερμανοί μπήκαν στην Αθήνα, το ελληνικό κράτος τους παρέδωσε έτοιμους. Με ονόματα, με φακέλους, με πολιτική ταυτότητα. Η συνεργασία δεν ήταν θεωρία· ήταν διοικητική πράξη.
Από το 1941 έως το 1944, η λογική των αντιποίνων κλιμακώνεται. Κομμένο, Δίστομο, Καλάβρυτα, μπλόκα σε συνοικίες της Αθήνας. Η Καισαριανή εγγράφεται σε αυτή τη ματωμένη αλυσίδα. Όμως η Πρωτομαγιά του ’44 αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα. Η επιλογή της ημερομηνίας δεν ήταν ουδέτερη. Η ημέρα της εργατικής μνήμης μετατρέπεται σε ημέρα εκτέλεσης εργατών, τεχνιτών, φοιτητών, δασκάλων. Ανθρώπων 25 έως 45 ετών, στην ακμή της ζωής τους.
Η διαδικασία υπήρξε μεθοδική. Καταλόγοι. Ανάγνωση ονομάτων. Μεταφορά με καμιόνια. Εκτέλεση σε παρτίδες. Γραφειοκρατία θανάτου. Η περίπτωση του Ναπολέοντα Σουκατζίδη, που αρνήθηκε να εξαιρεθεί όταν κληρώθηκε το όνομά του, δεν είναι απλώς μια συγκινητική ιστορία. Είναι η απόδειξη ότι ακόμη και μέσα στον μηχανισμό εξόντωσης υπήρχε επίγνωση του τι διακυβευόταν η αξιοπρέπεια απέναντι στην οργανωμένη βαρβαρότητα.
Με βάση το διεθνές δίκαιο ήδη από τις Συμβάσεις της Χάγης του 1907, οι συλλογικές ποινές και η εκτέλεση ομήρων απαγορεύονταν. Με τους σύγχρονους όρους του διεθνούς ποινικού δικαίου, η πράξη συνιστά έγκλημα πολέμου εκτέλεση προστατευόμενων προσώπων, συλλογική τιμωρία, ανθρωποκτονία χωρίς δίκη. Εντάσσεται, δε, σε μια συστηματική πολιτική εκτεταμένης βίας κατά άμαχου πληθυσμού χαρακτηριστικά που προσιδιάζουν και στο έγκλημα κατά της ανθρωπότητας.
Και όμως, για δεκαετίες, η μνήμη της Καισαριανής πέρασε μέσα από φίλτρα σκοπιμοτήτων. Ο Εμφύλιος, ο αντικομμουνισμός, η μεταπολεμική σιωπή. Οι 200 συχνά περιορίστηκαν σε «κομμουνιστές εκτελεσθέντες», σαν να επρόκειτο για κομματική υπόθεση και όχι για πράξη κατοχικής τρομοκρατίας εναντίον κρατουμένων χωρίς δίκη. Η αποπολιτικοποίηση της ευθύνης υπήρξε βολική. Η ανάδειξη της συνεργασίας ελληνικών μηχανισμών εξουσίας λιγότερο βολική.
Σήμερα, τα ονόματά τους είναι χαραγμένα στο μνημείο της Καισαριανής. Δεν είναι σύμβολα αφηρημένα. Είναι συγκεκριμένες ζωές. Συγκεκριμένες οικογένειες. Συγκεκριμένες διαδρομές ανθρώπων που φυλακίστηκαν για τις ιδέες τους και εκτελέστηκαν για να σταλεί μήνυμα υποταγής.
Η Καισαριανή δεν είναι απλώς τόπος μνήμης. Είναι κατηγορητήριο. Κατηγορητήριο απέναντι στη ναζιστική πολιτική των αντιποίνων. Κατηγορητήριο απέναντι σε κάθε λογική που μετατρέπει ανθρώπους σε «ποσοστώσεις» θανάτου. Και υπενθύμιση ότι η ιστορία δεν είναι ουδέτερη αφήγηση· είναι πεδίο ευθύνης.
Γιατί πίσω από τον αριθμό «200» κρύβεται η πιο ωμή αλήθεια της Κατοχής: το καθεστώς τρόμου δεν δίστασε να εκτελέσει ανθρώπους που βρίσκονταν ήδη φυλακισμένοι, απλώς και μόνο για να επιβεβαιώσει την κυριαρχία του. Και αυτό δεν είναι απλώς ιστορία. Είναι μάθημα.
About The Author
More Stories
Οι «γενίτσαροι» της πολιτικής: Μηχανισμοί εξουσίας, μεταγραφές σκοπιμότητας και ιδεολογική διάβρωση.
Η δίκη που δοκιμάζει την κοινωνία. Όταν η δικαιοσύνη δεν είναι μόνο νόμος.
Πρότυπα, Πειραματικά και Ωνάσεια σχολεία, δημόσια εκπαίδευση ή ένα σχολείο «Πολλών Ταχυτήτων»;